olhayat

Bu blogda, fıkraya dair belirlemelerimi çok ayrıntılı olmasa da, bir Temel fıkrası vesilesiyle daha önce şurada dile getirmiştim.

İki bölümden oluşacak bu yazı içeriğinin ilkinde ise, genel anlamda fıkranın ne olduğunu, nasıl bir işlevi yerine getirdiğini, bir halk filozofu olan Nasrettin Hoca’nın etrafında şekillenen bazı tartışmaları ele alırken, ikinci bölümde Pertev Naili Boratav’in iğneyle kuyu kazarcasına hazırladığı değerli emek ürünü Nasreddin Hoca kitabından birkaç fıkra örneği sunarak yazımı noktalayacağım.

Toplumların düşünce ve kültür yapısı hakkında önemli ipuçları veren kısa, yoğun anlatılardır fıkralar. Bu kısalık ve yoğunluk arasında, hem düşündürme hem de güldürme gibi belki de yan yana gelmesi zor iki etkinliği bir bağlam içinde barındırma niteliğiyle bir adım öne çıkıyor fıkra türü.

Hani dost meclislerinde, muhabbetlerde hadi bir fıkra anlat derler ya, nutku tutulur o anlatacak kişinin de. Aslında fıkralar durup dururken anlatılmaz. Çünkü fıkralar, savunduğumuz yahut dile getirdiğimiz düşünceye, teze dayanak oluşturacağına inandığımız noktada imdadımıza yetişir.

Fıkralarda halkın yaşayışını, olaylara bakışını, sorunları nasıl çözdüğünü görmek mümkün. Fıkrayı bir hikâyecik olarak da düşünebiliriz aslında. Verilmek istenen mesaj yahut nükte, anlatının son bölümünde yani edebiyat terimiyle söylemek gerekirse çözüm bölümünde yer alır. Serim ve düğüm bölümlerinde, olayın içinde bulunan kişiler, yer ve zaman (belirtilmişse), olayın yahut sorunun ne olduğu vurgulanır. Görüldüğü üzere fıkra da yapısı gereği hikâye gibi tek katmanlıdır.

Fıkra deyince de akla Nasrettin Hoca’nın gelmemesi imkânsız tabii ki. Yedisinden yetmişine hemen herkesin dağarında mutlaka bir Nasrettin Hoca imgesi ve fıkrası yer etmiştir. Hazırcevaplılığıyla karşısındakini bir anda allak bullak eden bu halk bilgesinin tarihi bir kişilik olup olmadığı yönünde farklı görüşler mevcutsa da, bu yazı içeriği bu tartışmaların uzağında olmayı yeğlemektedir. Zira 13. yüzyılda yaşadığı belirtilen bu şahsiyete atfedilen bu fıkraların bu kadar yüzyıl halkın fikrinde ve zikrinde yaşamasını neyle ve nasıl izah edebiliriz ki? Bugün kullandığımız; “İpe un sermek”, “Burnu Kaf Dağı’nda olmak”, “Dostlar alışverişte görsün”, “Fincancı katırlarını ürkütmek”, “Tavşana kaç, tazıya tut demek” gibi birçok deyimin kaynağının bu fıkralar olduğunu kim inkâr edebilir? Hal böyle iken, Hoca’nın gerçekten yaşayıp yaşamadığının da pek bir önemi yok aslında. Çünkü halk ona bir bilgelik görevi biçerek bugünlere kadar getirmiş. Belirleyici olan, halkın tutumudur bu noktada. Bu minvalde, halk yaşatmak istediğini, gönlünde yatanı zaten koruyup kollamaktadır.

Nasrettin Hoca, her ne kadar bireysel bir kişilikse de, ona atfedilen fıkraların bütününe baktığımızda, imam, öğretmen, kadı, esnaf gibi toplumun farklı kesimlerinden insanların düşünce ve yaşayışında vücut bulduğunu çok rahat sezeriz. Yani Hoca, toplumsal bir kişiliğe bürünmüştür ve halk da onu böyle kabul ederek bağrına basmıştır.

Nasrettin Hoca’yla ilgili anlatılan müstehcen içerikli fıkraların Hoca’ya mal edilemeyeceğini dile getiren araştırmacılar da bulunmakla birlikte bu tezin dayanağının kabul edilebilir olduğunu söylemek zor. Zira gerçek Hoca fıkralarının (Bu araştırmacı sınıfına girenler, sahte ve gerçek diye böyle bir ayrıma tabi tutuyorlar Nasrettin Hoca fıkralarını) esprili oluşu, zekice kurgulanması, hikmet vb. unsurları taşıdığı, dolayısıyla açık saçık bu türden fıkraların Hoca’ya ait olamayacağı belirtiliyor. Oysaki gözden kaçırılan bir husus var. O da, cinsel yaşamın insan yaşamının bir parçası olduğu gerçeğidir ve gündelik yaşamda hâlâ bir tabu olarak görülse de, bu gerçek, insan var olduğu müddetçe onunla yaşamaya devam edecek. Kaldı ki Nasrettin Hoca, Türk toplumunun külliyen bir tezahürü ise, yani toplumun farklı sınıflarından insanlarının ve onların yaşamlarının, her türlü yapıp etmelerinin cisimleşmiş hali ise, bu bütünsellik içinde cinsellikle ilgili içeriğin dile gelmesi yahut getirilmesi kadar da doğal bir davranış olamaz şüphesiz.

Nasrettin Hoca’yı anlamak istiyorsak, onu koşulları içinde bir bütün olarak değerlendirmek, yine onu sığ tartışmaların içine hapsetmemek ve putları yıkmak gerekiyor artık.

Devam edecek…

Bugün 5 kez okundu. Son okunma tarihi, 03 September 2010