olhayat

“İmge” Üzerine Son Deyiş / Murat Özhan

Ey oğul, eğer şair olup da şiir söylemeye niyetlenirsen, şiirde sözünün ruşen olmasına, yani açık olmasına çalış, sakın gamız söylemeyesin, yani örtülü söylemeyesin. Mesela bir şiirde bir sözün anlamını yalnız sen biliyorsan başkası bilmiyorsa böyle sözü söyleme, çünkü şiiri halk için söylerler, kendi kendileri için söylemezler. Öyleyse şiirin anlamı açık gerektir ki açıklığından ötürü herkes beğensin.(1)

Bu yazı, iki bölüm halinde yayımladığım Avner Ziss’in “İmge ve Gösterge” yazısı ile ilişkilendirilebilir de, bağımsız da okunabilir. Bu bakımdan yazının adında “son deyiş” ibaresi bulunmaktadır. Bu vesileyle dilimin döndüğünce, imge kavramını malumun ilamı babında yeniden görünür kılma denemesine girişeceğim.

Sanatta ‘ne’yin ‘nasıl’ dile getirildiği/getirileceği önemli bir konudur ve sanat gündemini, ezelden beridir de bir hayli meşgul etmiştir. Bu konuda birçok sanat ekolü boy göstermiş, kendi durdukları yerden, yani kendi dünya görüşleri açısından kavrayışlarını ortaya koymuşlardır. Bu sanat görüşlerine, bu yazı bağlamında yer verilmeyecek. Ancak hangi ekolden, hangi felsefi görüşten olursa olsun, imgenin dile getirilişinde büyük oranda bir ortaklaşma temelinde buluşulduğu da aşikâr.Kimi ekol ve sanatçı, ‘ne’yi ön plana alarak ‘nasıl’a yeteri kadar yer vermezken kimi de ‘nasıl’ı öne çıkararak ‘ne’yi es geçmiştir. Böylelikle ortaya çıkan yapıtlar, içerik ve biçimi orantılı bir şekilde harmanlayamadan kadük kalmış ve bir dil zevki, estetik haz vermekten ziyade okuyana, alımlayana gına getirten kuru söz yığınları olmaktan öteye geçememiştir.

Oysaki ‘ne’ ve ‘nasıl’ı (İçerik ve biçim olarak da düşünülebilir.) bir kâğıdın iki yüzü gibi düşünerek birini diğerine yeğ tutmadan yapıtlar ortaya koyan sanatçıların başarıyı yakaladıkları su götürmez bir gerçekliktir. Sanatta bilhassa edebiyatta ‘ne’yin ‘nasıl’ söylenmesi inşasında, ‘imge’ oldukça önemli bir harç işlevi görür. Yapıtın sağlamlığı, güzelliği, zamana meydan okuması adeta imgeye bağlı gibidir. İmgesiz yapıt, kolonsuz binaya benzer.

İmge, iki gerçeklik arasında az ya da çok uzak bir ilinti kurmaktır. Bir başka ifadeyle imge, Aristoteles’in Retorik(2) adlı yapıtında zihinlerde yer eden deyişiyle benzemezler arasında benzerlik görmektir. Söylediklerimi, Şükrü Erbaş’ın ‘Yolculuk’ adlı şiirinin XII. bölümünden alıntıladığım şu dörtlüğü(3) üzerinden ete kemiğe büründüreyim:

(…)
Mutluluk bir kız gibi sakınıyor kendini
Paranın güvenli korunaklarında
Mutsuzluk üstümüzde inatçı bir alıcı kuş
Hiçbir yere gitmiyor.

Bu şiir öbeğinde şair, büsbütün iki ayrı alana ait iki gerçekliği (İlk dizede mutluluk ve kız; ikinci dizede para ve korunak; üçüncüde ise mutsuzluk ve kuş) karşılaştırarak daha doğru bir deyimle yaklaştırarak, yan yana getirerek imge yaratıyor. Gündelik dilden yola çıkarak o dili eğip büküyor, zihnimizde alışılmışın dışında bir görüntü oluşturuyor. İşin garibi şu ki, böylesine benzemez öğelerin yan yana getirilişini yadırgamıyor, bilakis bundan (şüphesiz ki herkes kendine göre, kendi birikimleri ölçüsünde) haz duyuyoruz.

Nazan Aksoy, “Yeni Eleştiri” (4) adlı makalesinde, C.Brooks’un, şiir dilini açıklamak için ‘aykırı benzetme’ye yer verdiğini belirtir. “… aykırı benzetme için en ünlü örnek XVI. yy. İngiliz şairi John Donne’ın iki sevgiliyi bir pergelin iki ucuna benzetmesidir. İki sevgilinin birbirlerine bağlanışının pergel gibi geometri ile ilgili, hiçbir duygusal yönü olmayan teknik bir nesneyle alışılmadık bir biçimde imgeleştirilmesi hem aşk duygusunun verilişini çarpıcı kılarak yoğunlaştırır..”

Yukarıdaki örnekler de gösteriyor ki imgenin oluşması için farklı iki alana ait iki gerçeklik gerekiyor. Öyle ki sanatçının mahareti, yaratıcı gücü ile bu iki gerçeklik, yaratım sürecinde, sanatın gerçekliği haline geliveriyor. Şüphesiz ki bu noktada sanatçı, kapalı bir kutu olmadan, alımlayıcının ilgi, istek, kültürel donanım ve beklentilerini de göz önünde bulundurarak, yeterli ipuçlarını verdiğini düşünerek üretmelidir imgelerini. Çünkü okuyucuyla kendi arasındaki o ince çizgiyi tutturamayan sanatçılar, hitap ettikleri kitleye zaman içinde yabancılaşabiliyor ve bunun sonucu anlaşılmazlıktan yakınabiliyorlar.. Kimisi de zaten anlaşılmak gibi bir derdi olmadığını söyleyerek okuru “akbaba” olarak nitelemiştir.  Şimdi bu açıdan şu örneğe(5) bir göz atalım:

(…)
5.Şiirimiz mor külhanidir abiler

Topağacından aparthanlarda odası bulunamaz
Yarısı silinmiş bir ejderhanın düzüşüm üzre eylemde
Kiralık bir kentin giriş kapılarına kara kireçle
Şairlerin ümüğüne çökerken işaretlenmesinin şiiridir.

Ayıptır söylemesi vakitsiz Üsküdarlıyız abiler

Ece Ayhan’ın ‘Mor Külhani’ adlı şiirinden alıntıladığım yukarıdaki dizelerde, ‘nasıl’ın uğruna, ‘ne’yin heba edildiğini görmek mümkün. Bana kalırsa, şair ‘ne’ ve ‘nasıl’ arasında bir denge kuramadığı için anlaşılamıyor. ‘Topağacı’ imgesi ile ne görünür kılınmaya çalışılmıştır? ‘Aparthan’ nedir? Apartman kavramından bozma mıdır yoksa aşırmak, hırsızlık yapmak anlamındaki ‘aparmak’ tan mı türetilmiştir? Odası bulunamayan ne? Şiir mi? Bir şiirin soru sordurması güzel. Dikkat edilirse benim yaptığım da bu zaten. Ancak bir noktadan sonra tıkanıklık başlıyorsa bu iyiye işaret değildir. Çünkü şair, yarattığı imgeyle ilgili olarak, anlama yönelik ipuçlarını şiiri çözmemiz için vermiyorsa/veremiyorsa anlaşılmazlık yolundadır. Bir şaire de kendi şiirinde ne anlatmak istediğini sormak, bence üzücü. Aslında bu dizeler, şiirin bağlamından koparılıp alındığı için de anlaşılmaz değildir. Şiirin bütünü okunduğunda bana hak verilecektir. Şairin, verili dili alt üst etmesiyle, sözdiziminin anasını bellemesiyle de oldukça ilintili onun bu üslubu..

Bu yazı bütünlüğünde, okuyucunun imgenin ne olduğuna dair zihninde oluşan/oluşabilecek sorulara yanıtlar verilmeye çalışıldı. Bunun için de, konuyu somutlaştırmak amacıyla iki şairin dizelerinden örnekler verilerek okuyucunun kıyaslama yapmasına da olanak tanındı. Umarım, eskilerin deyişiyle ‘Efradını cami, ağyarını mâni’ bir yazı olmuştur.

- – -

(1)İlyasoğlu Mercimek Ahmed, Kabusnâme, 2.Cilt, sf.73, “Şairlerin Terbiyesini Beyan Eder”, Hazırlayan ve Sadeleştiren: Atilla Özkırımlı, Tercüman 1001 Temel Eser
(2)Aristoteles, Retorik, sf.189, Yapı Kredi Yayınları, Ocak 1995, İstanbul
(3)Şükrü Erbaş, Seçilmiş Şiirler, sf.44, Öteki Yayınevi, 1994, Ankara
(4)Nazan Aksoy, Eleştiri ve Eleştiri Kuramı Üstüne Söylemler, sf.23, Yayıma Hazırlayan: Mehmet Rifat, Düzlem Yayınları, Ocak 1996, İstanbul
(5)Cumhuriyetten Günümüze Türk Şiiri Antolojisi, Hazırlayanlar: Abdullah Özkan – Refik Durbaş, 3.Cilt, sf.647, Boyut Yayınları, 1999, İstanbul

Bugün 2 kez okundu. Son okunma tarihi, 11 February 2012